Uzman Diyetisyen Seda Doyan
Birçok insan kilo veremediğinde ilk suçladığı şey genellikle iradesidir. “Daha az yemeliydim”, “Daha disiplinli olmalıydım” gibi düşünceler oldukça yaygındır. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar kilo yönetiminin yalnızca kalori hesabıyla açıklanamayacağını gösteriyor. Sinir sistemi, stres hormonları, uyku düzeni ve hatta bağırsak sağlığı da bu sürecin önemli parçaları arasında yer alıyor.
İnsan vücudu stres altında kaldığında sinir sistemi “savaş-kaç” (fight–flight) tepkisini aktive ediyor. Bu mekanizma aslında evrimsel bir hayatta kalma sistemidir. Tehlike algılandığında vücut hızlı hareket etmeye ve enerji kullanmaya hazırlanır.
Ancak modern yaşamda stres çoğu zaman kısa süreli bir tehlike değil, sürekli devam eden bir durum haline gelebiliyor. İş baskısı, ekonomik kaygılar, uyku düzensizliği veya yoğun yaşam temposu gibi faktörler sinir sistemini sürekli alarm halinde tutabiliyor.
Bu durumda özellikle kortizol hormonu devreye giriyor. Kortizol kısa vadede faydalı bir hormon olsa da uzun süre yüksek kaldığında metabolizma üzerinde bazı etkiler yaratabiliyor. Yağ depolanmasının artması, iştah düzeninin değişmesi ve özellikle karın bölgesinde yağlanmanın görülmesi bu etkiler arasında sayılıyor. Bu nedenle bazı kişiler düzenli diyet yapmalarına rağmen kilo vermekte zorlanabiliyor. Çünkü vücut bu durumda enerji yakmak yerine enerjiyi korumaya yöneliyor.
Kronik stres ve uyku eksikliği
Kilo verememenin en sık görülen nedenlerinden biri kronik stres ve uyku düzensizliği olarak gösteriliyor. Uzun süreli stres, kortizol seviyelerini yükselterek insülin direncini tetikleyebiliyor ve metabolizmanın yağ depolama eğilimini artırabiliyor.
Bu durumda vücut adeta uzun süreli bir tehlike varmış gibi davranıyor ve enerji tasarrufu moduna geçiyor. Bu nedenle kilo yönetimi yalnızca “ne kadar yediğimiz” ile ilgili değil; nasıl yaşadığımız ile de yakından ilişkili.
Neden bazı insanlar stresliyken kilo verir?
Stresin etkileri herkes için aynı değildir. Bazı kişiler stres altında iştah kaybı yaşayabilir. Metabolizma hızlanabilir ve kilo kaybı görülebilir.
Ancak bazı kişilerde stres tam tersine iştah artışına yol açabilir. Özellikle karbonhidrat ve yüksek kalorili yiyeceklere yönelme artabilir. Bunun sonucunda yağ depolanması kolaylaşabilir.
Bu farklılıkların genetik yapı, hormon dengesi ve bağırsak mikrobiyotası gibi biyolojik faktörlerle bağlantılı olduğu düşünülüyor.
Nörofarklı bireylerde kilo yönetimi
Araştırmalar, bazı nörogelişimsel farklılıkların da kilo yönetimi üzerinde etkili olabileceğini gösteriyor. Örneğin DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) olan bireylerde dopamin sistemi farklı çalışabiliyor. Bu durum ödül mekanizmasını etkileyerek dürtüsel yeme davranışlarının artmasına ve düzensiz yemek saatlerine yol açabiliyor.
Otizm spektrumunda ise duyusal hassasiyetler, sınırlı besin tercihleri ve bazı bağırsak sorunları beslenme düzenini etkileyebiliyor.
Bu nedenle bazı bireylerde kilo yönetimi yalnızca beslenme alışkanlıklarıyla değil, nörobiyolojik faktörlerle de ilişkili olabiliyor.
“Daha az ye, daha çok hareket et” yeterli mi?
Uzun yıllardır kilo verme konusunda en çok duyulan tavsiye “daha az ye, daha çok hareket et” yaklaşımıdır. Ancak uzmanlara göre bu açıklama oldukça basit bir çerçeve sunuyor ve çoğu zaman yeterli olmuyor.
Kilo yönetimini etkileyen birçok faktör bulunuyor:
- hormon dengesi
- stres seviyesi
- uyku kalitesi
- bağırsak sağlığı
- sinir sistemi düzeni
Eğer kişi kronik stres altındaysa metabolizma yağ yakmaya değil, enerji depolamaya daha yatkın hale gelebiliyor. Bu nedenle kilo yönetiminde daha bütüncül bir yaklaşım gerekli görülüyor.
Sinir sistemi regülasyonu neden önemli?
Sinir sistemi sürekli alarm durumundaysa vücut kendini güvende hissetmeyebilir. Bu da metabolizmanın çalışma biçimini etkileyebilir. Bu nedenle sinir sistemini dengeleyen bazı alışkanlıkların kilo yönetiminde önemli rol oynadığı düşünülüyor.
Bu alışkanlıklar arasında:
- düzenli uyku
- günlük fiziksel hareket
- nefes egzersizleri
- doğa ile temas
- dengeli ve düzenli beslenme
yer alıyor.
Bu uygulamalar stres hormonlarının azalmasına yardımcı olabilir ve metabolizmanın daha dengeli çalışmasını destekleyebilir.
Kilo artışı bazen bir savunma mekanizması olabilir
Kilo konusundaki en az konuşulan gerçeklerden biri, bazen kilo artışının vücudun bir savunma stratejisi olabilmesidir. Vücut kendini güvende hissetmediğinde enerji depolama eğilimi artabilir, metabolizma yavaşlayabilir ve yağ yakımı zorlaşabilir.
Bu nedenle kilo yönetimini yalnızca diyet listeleriyle açıklamak çoğu zaman yeterli değildir. Stres yönetimi, uyku düzeni ve yaşam tarzı değişiklikleri de bu sürecin önemli parçalarıdır.
Kaynaklar
- Robert Sapolsky – Why Zebras Don’t Get Ulcers
- Harvard Medical School – Stress and Metabolism Research
- Cortese et al. (2016) – ADHD and Obesity
- Stephen Porges – Polyvagal Theory
- Bessel van der Kolk – The Body Keeps the Score
Yayınlanan bilgiler bireysel değerlendirme olmaksızın hazırlanmıştır. İçeriklerin uygulanması tamamen okuyucunun kendi sorumluluğundadır. Mithras Akademi ve Bilinçaltı Postası, içeriklerin kullanımından doğabilecek doğrudan veya dolaylı sonuçlardan sorumlu tutulamaz.
